گزارش های ویژه: خبرگان؛ مجلس بحث برانگیز

محمد قوام

محمدرضا مهدوی کنی پس از میرحسین موسوی، دومین نخست وزیری است که دوباره به صحنه سیاسی ایران بازگشته است

با کناره گیری اکبر هاشمی رفسنجانی از نامزدی برای ریاست مجلس خبرگان رهبری، محمدرضا مهدوی کنی، سیاستمدار سنتی و کهنه کار جمهوری اسلامی در آستانه ۸۰ سالگی به این سمت انتخاب شده است.

به این ترتیب آقای مهدوی کنی سومین رئیس مجلس خبرگان رهبری از زمان تاسیس آن است و بر مسند تاثیرگذار ترین نهاد رسمی بر جایگاه رهبری جمهوری اسلامی تکیه زده است.

آقای مهدوی کنی پس از میرحسین موسوی، دومین نخست وزیر جمهوری اسلامی ایران است که طی دو سال گذشته پس از سال ها دوری از فعالیت های عمده سیاسی دوباره به عرضه خبرسازی پاگذاشته است.

سیاستمداری در کشاکش حاشیه و متن

محمدرضا مهدوی کنی متولد سال۱۳۱۰ در منطقه کن در حومه غربی تهران است.

او پیش از انقلاب ۱۳۵۷ از روحانیون مخالف حکومت محمدرضا پهلوی بود و در مبارزاتی که روحانیون علیه حکومت آخرین شاه ایران آغاز کرده بودند، شرکت داشت.

از خیابان بهشت که وزارت کشور قبلا در آنجا بود به طرف خیابان حافظ حرکت کردیم. همین که وارد خیابان حافظ شدیم، شنیدم بی سیم داد می زند: مرکز مرکز نخست وزیری انفجار، انفجار در نخست وزیری . . . به وزارت کشور برگشتیم و به دفتر خودم آمدم که رو به روی نخست وزیری هم بود. دیدم اتفاقا از همان اتاق دارد آتش بالا می آید. بعد با کمیته تماس گرفتم گفتند بله آنجا انفجار رخ داده و آقایان را به بیمارستان بردند. نگفتند که اینها شهید شده اند. من توفیق نداشتم شهید بشوم پنج دقیقه خواب بنده سبب شد که از این شهادت بی نصیب بمانم.

محمدرضا مهدوی کنی

پیشینه آقای مهدوی کنی در همراهی با معترضان به حکومت پهلوی که به حوادث خرداد ۱۳۴۲ باز می گردد و همچنین آشنایی با آیت الله روح الله خمینی که زمانی استاد او در حوزه بود، این امکان را برای او فراهم کرد که بلافاصله پس از پیروزی انقلاب یکی از نخستین روحانیونی باشد که وارد عرصه سیاست و کشورداری شود.

او یکی از روحانیون حاضر در شورای انقلاب بود که با فرمان آیت الله خمینی برای به دست گرفتن امور کشور در اواخر دوران پهلوی تشکیل شد.
فرمان کمیته های انقلاب در دستان مهدوی کنی

از خاطرات آقای مهدوی کنی که چند سال پیش مرکز اسناد انقلاب اسلامی در تهران منتشر کرد، پیدا ست که از میان سمت هایی که طی سی سال گذشته داشته است، از ریاست بر کمیته های انقلاب بیش از همه خاطره دارد.

کمیته‌های انقلاب اسلامی را شاید بتوان اولین سازمانی توصیف کرد که پس از پیروزی انقلاب تشکیل شد.

کمیته های انقلاب یک روز پس از در اختیار گرفتن امور ایران توسط انقلابیون یعنی در ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ با پیام آیت الله روح الله خمینی تاسیس شد.

دلیل اساسی تشکیل این کمیته نگرانی از هرگونه شورش احتمالی نیروهای انتظامی باقی مانده از دوران شاه علیه انقلابی بود که با رهبری آیت الله خمینی نخسین ساعات پیروزی اش را جشن گرفته بود.

سال ها پس از آنکه آقای مهدوی کنی جانشین اکبر هاشمی رفسنجانی در وزارت کشور شد، اینک جانشین او در جایگاه ریاست مجلس خبرگان شده است

کمیته های انقلاب توسط اشخاص شناخته شده و روحانیون در محلات و مناطق شهری در تهران شکل گرفت. پایگاه‌های اولیه تاسیس کمیته ها در مساجد بود. هدف از تشکیا کمیته ها جمع آوری سلاح های پراکنده در دست مردم و سامان دادن به اولین نهاد مسلح برآمده از جمهوری اسلامی بود. محمدرضا مهدوی کنی به توصیه آیت الله خمینی سرپرست کمیته‌ها شد.

نحوه فعالیت و اداره کمیته ها همواره یکی از موارد اختلاف دولت مهدی بازرگان با تصمیم گیران کمیته بود.

این سازمان خارج از مناسبات اداری دولت مهدی بازرگان به خلع سلاح و تامین امنیت مراکز حساس، مصادره اموال، تعیین مسئول برای برخی نهادهاو دستگیری برخی مقامات سابق می‌پرداخت اما با استعفای دولت آقای بازرگان در جریان اشغال سفارت آمریکا، دامنه انتقاد به کمیته ها فروکش کرد.

در زمان اشغال سفارت آمریکا در تهران، آقای مهدوی کنی مسئول کمیته بود و آنطور که در خاطراتش می گوید همراه محمد حسینی بهشتی و مهدی بازرگان، مخالف اشغال سفارت آمریکا بوده است.


اولینی جانشینی به جای هاشمی رفسنجانی

دوران فرماندهی کمیته های انقلاب توسط آقای مهدوی کنی، زمینه ساز حضور در وزارت کشور ایران شد که در بحران سیاسی و امنیتی و در اوج ترورها و ناامنی کشور، سمتی مهم و پرقدرت تلقی می شد.

پس از ثبت نام و حضور وزیر کشور وقت یعنی اکبر هاشمی رفسنجانی در اولین انتخابات مجلس شورای اسلامی (آن زمان هنوز نام آن مجلس شورای ملی بود) آقای مهدوی کنی سرپرست وزرات کشور و سپس به شکل رسمی وزیر و جانشین آقای هاشمی رفسنجانی شد.

آقای مهدوی کنی از اعضای موسس جامعه روحانیت مبارز است

دوران وزارت آقای مهدوی کنی تا پایان دوره کوتاه ریاست جمهوری آقای بنی صدر و دوران بسیار کوتاه تر ریاست جمهوری محمد علی رجایی ادامه یافت.

در این دوران آقای بنی صدر از ریاست جمهوری عزل شد، محمد حسینی بهشتی رئیس دیوانعالی کشور به همراه جمعی از نمایندگان مجلس که اعضای حزب جمهوری اسلامی بودند، در حادثه بمبگذاری در دفتر این حزب کشته شدند.

در عین حال آقای مهدوی کنی به عنوان وزیر کشور مسئول برگزاری دومین انتخابات ریاست جمهوری شد که به انتخاب محمد علی رجایی انجامید.

رهایی معجزه آسا از مرگ

محمدرضا مهدوی کنی یک بار از مرگ احتمالی یا به گفته خودش «شهادت به شکلی معجزه آسا رهایی یافته است.

او به عنوان وزیر کشور در جلسات شورای عالی امنیت ملی در دولت آقای رجایی شرکت می کرده که به روایت خاطراتش روزهای یکشنبه هر هفته برگزار می شده است اما آن طور که خودمی گوید طولانی شدن یک چرت عصرگاهی مانع از رفتن او به جلسه هشتم شهریور ۱۳۶۰ می شود:

» در وزارت کشور هر وقت خسته می شدم قدری استراحت می کردم. روز انفجار پس از ادای نماز ظهر و عصر و صرف ناهار در اتاق بالا کمی استراحت کردم. وقتی بلند شدم ساعت ۲.۲۵ بود جلسه شورای امنیت ملی قرار بود حدود ساعت ۲.۳۰ در محل نخست وزیری تشکیل شود، خیلی خسته بودم گفتم پنج دقیقه دیگر هم بخوابم و بعد بلند شوم. ساعت ۲.۳۵دقیقه بود بلند شدم و آمدم پایین و سوار ماشین زرهی شدم که در آن بی سیم و تلفن و وسائل ارتباطی وجود داشت.

از خیابان بهشت که وزارت کشور قبلا در آنجا بود به طرف خیابان حافظ حرکت کردیم. همین که وارد خیابان حافظ شدیم، شنیدم بی سیم داد می زند: مرکز مرکز نخست وزیری انفجار، انفجار در نخست وزیری . . . به وزارت کشور برگشتیم و به دفتر خودم آمدم که رو به روی نخست وزیری هم بود. دیدم اتفاقا از همان اتاق دارد آتش بالا می آید. بعد با کمیته تماس گرفتم گفتند بله آنجا انفجار رخ داده و آقایان را به بیمارستان بردند. نگفتند که اینها شهید شده اند. من توفیق نداشتم شهید بشوم پنج دقیقه خواب بنده سبب شد که از این شهادت بی نصیب بمانم.»

نخست وزیر ۴۵ روزه

آقای مهدوی کنی گرچه در دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی به طرح های او در توسعه سیاسی و مدنی تاخت و نسبت به برنامه او اعلام «احساس خطر» کرد و مخالفت اکبر هاشمی رفسنجانی و مهدی کروبی را هم با خویش برانگیخت اما در سال های اخیر کمتر موضع گیری سیاسی داشته و به نوعی به انزوا رفته بود.

مطابق قانون اساسی ایران در آن زمان، در صورت عزل یا فوت نخست وزیر، رئیس جمهور کفیل اختیارات او می شد. اما با کشته شدن همزمان این دو در انفجار هشتم شهریور، قانون وزیر کشور را کفیل اختیارات نخست وزیر به عنوان مهمترین فرد اجرایی کشور می دانست.

به این ترتیب آقای مهدوی کنی برای مدتی نزدیک به ۴۵ روز، نخست وزیر موقت ایران شد و برای دومین ( پس از محمدجواد باهنر) و آخرین بار در تاریخ ایران یک روحانی این سمت در اختیار گرفت اما مهمترین موضوع سیاسی کشور انتخاب رئیس جمهور آینده بود.

آقای مهدوی کنی در خاطراتش می گوید: روزی ما در راهروی مجلس، جلسه‌ای داشتیم. جلسه غیررسمی بود. در آن جلسه من، مقام معظم رهبری، جناب آقای هاشمی و جناب آقای موسوی اردبیلی بودیم. ظاهرا حاج احمد آقا هم بودند. دوستان در آن جلسه به آقای خامنه‌ای پیشنهاد دادند که شما نامزد ریاست جمهوری بشوید.

«ایشان گفتند من به چند جهت نمی‌پذیرم؛ یکی اینکه من بیمار هستم. من تازه از بیمارستان آمده‌ام ( به خاطر همان جریان انفجار) و آمادگی ندارم. مساله دوم اینکه خوب نیست دو تا آخوند ریاست قوه مجریه را داشته باشند. آقای مهدوی کنی که نخست وزیر هستند، من هم رئیس‌جمهور بشوم؛ دو تا آخوند خوب نیست. مردم می‌گویند همه چیز را خودشان قبضه کرده‌اند. جهت سوم اینکه اگر قبول کنم می‌خواهد کسی نخست وزیر باشد که بتوانم با او چون و چرا داشته باشم، مهدوی برادر بزرگ ماست. ما نمی‌توانیم از او پاسخ بخواهیم.»

با این همه سرانجام آقای خامنه ای نامزد ریاست جمهوری شد.

با برگزاری سومین انتخابات ریاست جمهوری، علیرغم تمایل آشکار آیت الله خمینی که گفته بود مایل به حضور روحانیون در صدر امور کشور نیست، آیت الله علی خامنه ای رئیس جمهور ایران شد.

آقای مهدوی کنی در خاطراتش می گوید که در این دوره نامزد انتخابات بوده اما چنان که خود می گوید به اعضای نهضت آزادی از جمله هاشم صباغیان و مهدی بازرگان که برای حمایت از نامزدی او به دیدارش رفته بودند گفته بود نامزدی اش جنبه «صوری» دارد. با این حال نام او در فهرست نهایی نامزدهای انتخاباتی نیست و به نظر می رسد که عملا از حضور در انتخابات کناره گیری کرده است.

آقای کنی پس از انتخاب آیت الله خامنه ای، از سمت های خود استعفا داد تا آن طور که گفته دست رئیس جمهور و نخست وزیر برای انتخاب اعضای کابینه باز باشد.

پایان عزلت گزینی یک سیاستمدار ۸۰ ساله

محمدرضا مهدوی کنی از مؤسسان و دبیر کل جامعه روحانیت مبارز است. نهادی سنتی از روحانیون سیاسی که از قضا اکبر هاشمی رفسنجانی هم از اعضای موسس آن است گرچه سال ها است که در جلسات آن شرکت نمی کند.

اکبر هاشمی رفسنجانی سال ها پیش، از محمد خاتمی رئیس جمهور وقت ایران در برابر انتقاد های آقای مهدوی کنی از او و دولت اش، دفاع کرده بود

در سال های اخیر در کنار مدیریت دانشگاه امام صادق که بنای اولیه آن متعلق به زمان پهلوی است و در محلی تاسیس شده که قبل از انقلاب به دانشگاه هاروارد تعلق داشت، تلاش کرده تا ریش سفید روحانیون و سیاستمداران برای رفع اختلاف ها باشد.

دانشگاه امام صادق که تشکیل آن به عنوان یک دانشگاه اسلامی در گفت و گوی روحانیونی چون مرتضی مطهری و محمدرضا مهدوی کنی و دیگران در دوره محمدرضا شاه شکل گرفته بود، در سال های اخیر عملا به محل پرورش گروهی از مدیران جمهوری اسلامی بدل شده که فارغ التحصیلان آن، عموما دیدگاه و ایدئولوژی سیاسی مشخص و متمایزی نسبت به دیگران دارند. سعید جلیلی، دبیر فعلی شورای عالی امنیت ملی ایران از جمله این افراد است.

آقای مهدوی کنی گرچه در دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی به طرح های او در توسعه سیاسی و مدنی تاخت و نسبت به برنامه او اعلام «احساس خطر» کرد و مخالفت اکبر هاشمی رفسنجانی و مهدی کروبی را هم با خویش برانگیخت اما در سال های اخیر کمتر موضع گیری سیاسی داشته و به نوعی به انزوا رفته بود.

سیاستمدار روحانی، اینک در آستانه ۸۰ سالگی به صحنه سیاسی بازگشته و بار دیگر بعد از سال ها دوباره در جایی دیگر جانشین اکبر هاشمی رفسنجانی شده است. که در منازعات سیاسی میان حکومت و منتقدان و مخالفان، وزن سیاسی و همراهی افکار عمومی با او همواره در نوسان و بی ثباتی قرار دارد.

آقای مهدوی کنی پیش از این هم به عنوان عضو در مجلس خبرگان حضور داشت اما اینک به عنوان سومین رئیس مجلس خبرگان صندلی ریاست را از مردی گرفته که نامش همواره به شکل رازآمیزی با قدرت پیوند خورده است.

Advertisements

برچسب‌ها: ,


%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: